Frantses Iraultzaren eta Foruen desagerpenaren ostean, erdaren aldeko politikak are zorrotzagoak bilakatu ziren eta, ondorioz, nabarmenago euskararen kaltetan. XIX. mendean, bestalde, herri kulturaren aurkikuntza dugu. Europako euskaltzaleak eta hizkuntzalariak lanean hasi ziren: Humboldt, Bonaparte…, ondorengo ikertzaileengan eragin nabaria izan zutelarik (Azkue, Barandiaran…). Aldi berean, hizkuntzarekiko eta herriarekiko kontzientzia pizten hasi zen (Lore Jokoak, Zazpiak bat…). XIX. mendeko amaieran eta XX. mendeko hasieran pizkundea gertatu zen euskararen eta euskal kulturaren inguruan: erakundeak (Eusko Ikaskuntza, Euskaltzaindia), elkarteak (Euskaltzaleak…), kazetak (Eskualduna, Eguna…), literatura, bertsolaritza… Hizlariak : Iñaki Camino : filologoa eta Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea Lourdes Otaegi : Euskal Herriko Unibertsitateko Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Saileko irakaslea Jurgi Kintana : Historian doktorea eta Udako Euskal Unibertsitateko kidea William Douglass : antropologoa eta Nevada-Renoko Unibertsitateko Euskal Ikasketen Zentroaren bultzatzaile nagusia